مقاله جامع کاشت زعفران در منزل

مقاله جامع کاشت زعفران در منزل

کاشت زعفران (Crocus sativus) در منزل

زعفران گیاهی از خانواده زنبقیان، علفی، چند ساله و دارای کورم (پیاز) است که جوانه های جانبی روی آن قرار دارد.
گلها دارای ۳ گلبرگ، ۳ کاسبرگ، ۳ پرچم زرد رنگ و ۳ کلاله قرمز رنگ هست.
زعفران به عنوان گیاه دارویی، چاشنی غذا، رنگ مو و پارچه مورد استفاده قرار می گیرد.

کلاله های قرمز رنگ زعفران، قیمتی برابر با طلا دارند و ایده خوبی است که خودمان زعفران را پرورش بدهیم.
قیمت زعفران در بازار های جهانی در سال ۲۰۱۹ بین ۱۰۰۰ تا ۱۵۰۰ دلار است.
شاید فکر کنید این قیمت بالا به دلیل وجود دردسرهای زیاد در پرورش زعفران است و نسبت به کاشت آن مردد باشید،
اما جای نگرانی نیست زیرا پرورش زعفران بسیار ساده تر از کشت مارچوبه یا توت فرنگی است و نیاز های کمی دارد.
همچنین زعفران به بیماری ها و حشرات مقاوم است و
تا زمانی که تخلیه خوب خاک و نور خورشید را برای آن فراهم کنید، در پرورش آن موفق خواهید بود.
قیمت بالای زعفران به این دلیل است که تنها برای تولید یک پوند (۴۵۲ گرم) زعفران خشک، نیاز است که ۷۵ هزار شکوفه گل برداشت شود.
پس فرآیند برداشت که به صورت دستی انجام می شود و
راه حل مکانیزه ای برای آن وجود ندارد و بسیار زمان بر است، قیمت بالای زعفران را تعیین می کند.
خوشبختانه اگر برنامه شما از کاشت زعفران فقط تامین نیاز خودتان باشد کار شما کمتر است.
با این وجود زمانی که موعد برداشت فرا می رسد، باید آماده باش باشید تا گلها را به موقع و زود برداشت کنید،
زیرا اگر فرصت را از دست بدهید باید برای برداشت در سال بعد برنامه ریزی کنید و همه زحمتتان هدر خواهد رفت.
گلدهی در طی سه هفته در پاییز رخ می دهد که مدت کوتاهی پس از باز شدن هر گل،
اگر برداشت انجام نگیرد، کلاله ها به آرامی پوسیده و از بین می روند.
همانند بسیاری از محصولات شرایط رشد، نوع خاک، تغذیه، درجه حرارت،
سلامت گیاه و برداشت، عمل آوری و خشک کردن در کیفیت نهایی و عطر و طعم ادویه نقش مهمی دارد.
هنگامی که خود شما زعفران را پرورش می دهید،
مطمئن هستید که ادویه ای خالص، تازه و بدون سموم شیمیایی و علف کش استفاده می کنید.
شما می توانید زعفران را در پای درختان، در اطراف بوته ها و
یا در کناره های باغچه و یا به صورت توده ای در بستر باغ یا در گلدان و حتی سبد میوه کشت کنید.

زمانی که تصمیم به پرورش زعفران می گیرید با دو گزینه روبه رو هستید:

یکی پرورش زعفران در فضای باز که در بیشتر موارد گزینه بهتری است،
اما اگر فضای کافی مانند باغ در اختیار نداشته باشید با کمی تلاش بیشتر می توانید زعفران را در داخل خانه نیز پرورش دهید.
نکته دیگری که قبل از کاشت باید در نظر داشته باشید خرید پیاز مرغوب از جای معتبر است.
نیاز است که بدانید چه مقدار پیاز باید سفارش بدهید و
این مقدار به نیاز شخصی شما در طول سال و به ظرف و یا فضایی که می خواهید به کشت زعفران اختصاص دهید بستگی دارد.
عملکرد زعفران پایین است ولی خوشبختانه اکثر دستورالعمل های تهیه غذا به مقدار خیلی کمی زعفران نیاز دارد و
فقط چند رشته زعفران خشک کفایت می کند.
در هنگام خرید پیاز برای اولین بار باید در نظر داشته باشید که اندازه پیاز خیلی مهم است و
براساس تحقیقات وزن هر پیاز حداقل باید ۵ گرم باشد.
پیازهای بسیار کوچک (۶/۰ گرم) ارزان تر هستند و در سال اول به گل نمی روند و نیاز به یک فصل رشد کامل دارند تا به بلوغ برسند.
معمولا پیاز در اواخر تابستان و اوایل پاییز برای کاشت عرضه می شود.
دقت داشته باشید که پیاز زعفران ذخایر غذایی را به خوبی نگه نمی دارد و باید در اولین فرصت ممکن بعد از خرید آنها را کشت کنید.

شرایط رشد زعفران

بهترین زمان برای کاشت پیاز زعفران فصل بهار است،
اگر چه که معمولا پیازها در اواخر تابستان برای کاشت عرضه می شود و آن زمان هم زمان خوبی برای کاشت است.
زعفران به نور خورشید کامل نیاز دارد و در سایه رشد نخواهد کرد.
این گیاه روزهای آفتابی و سرد را دوست دارند.
تابستانهای گرم و خشک، زمستانهای سرد و پاییز و بهار بارانی برای رشد خوب زعفران مناسب است.
زعفران مقاوم به گرما است و در دمای بالای ۴۰ درجه زنده می ماند.
زعفران در پاییز شکوفا می شود و دوره فعال رشد آن از مهر تا اردیبهشت است.
زعفران از مناطق مدیترانه ای منشا گرفته است و تابستان های گرم و زمستان هایی با بارندگی متوسط را دوست دارد.
آنها برای تنظیم گلدهی به دوره سرمایی و سرمادهی نیاز ندارند ولی
در عوض یک دوره گرمایی ۶ هفته ای برای شکستن خواب تابستانی ضروری است.
در طول دوره خواب، دما باید بالاتر از ۲۳ درجه بماند تا تولید برگ و شکوفه گل را تحریک کند.
زمستان های سخت برگ ها را خشک و یخ زده می کند و باعث توسعه کمتر پیاز ها و تولید کمتر زعفران در سال بعد می شود.
در مناطقی با زمستانهای شدید، بهتر است قبل از دوره یخبندان گیاه را بوسیله مالچ یا پلاستیک محافظت کرد.
در اواخر اسفند مالچ را بردارید تا جوانه ها بتوانند بیرون بیایند.
ولی همچنان آنها را با پلاستیک بپوشانید تا جوانه های زود رس در برابر برگشت ناگهانی سرمای شدید محافظت شوند.

خاک:

زعفران در انواع مختلف خاک رشد می کند ولی در خاک های غنی با PH 5/6 تا ۸ و تخلیه خوب، به خوبی رشد می کند.
زعفران در خاک های لومی رسی و آهکی سیلتی عملکرد بهتری دارد در حالی که در خاک های رسی سنگین زنده نخواهد ماند.
می توانید با استفاده از کمپوست و کود گاوی پوسیده شده خاک را غنی کنید و از ماسه رودخانه برای تخلیه بهتر خاک استفاده کنید.
بستر باید عاری از علف های هرز باشد زیرا در استفاده از خاک و آب با زعفران رقابت می کند و
عملکرد را کاهش می دهد و در زمان برداشت گل ایجاد مزاحمت می کند.
پس باید هر چند وقت یک بار بعد از آبیاری اول،  زمین را وجین کرد.

آبیاری:

زعفران به آب کمی نیاز دارد.
تجربه تولید کننده: یک یا دو آبیاری ۲۰ تا ۲۴ روز قبل از گلدهی
به فاصله ۱۰ روز در اوایل پاییز (با ظهور اولین جوانه در زمان رشد ریشه و گلدهی) سبب تولید گلهای بیشتر و بزرگتر می شود.
اگر آبیاری زودتر از این زمان انجام شود، برگها زودتر از گلها رشد می کنند و
در این صورت چیدن گلها سخت می شود و ممکن است بعضی از گلها در بین برگها از دست برود.
در طول زمستان هم چندین بار آبیاری انجام می شود و در درشت شدن پیاز و شکل گیری پیازهای جدید بسیار مهم است.
بعد از آبیاری اول و کمی بعد از خشک شدن خاک، خاک را سله شکنی کنید به طوری که پیازها آسیب نبیند و
جوانه ها به راحتی از خاک بیرون بیایند.
آبیاری را در اوایل تابستان متوقف کنید زیرا پیازها در خواب هستند و ممکن است با این کار بپوسند.

کود دهی:

خاک را با استفاده از کمپوست و کود دامی پوسیده در عمق ۱۰ سانتیمتری غنی کنید.
قبل از گذاشتن پیاز ها در سطح خاک مقداری کود فسفر برای تحریک رشد ریشه در سطح خاک بپاشید.
در کشت گلدانی معمولا کود زیادی نیاز نیست زیرا کود می تواند نیتروژن زیادی فراهم کند که سبب رشد برگ در طی دوران گلدهی می شود.
اگر در منطقه شما بهار کوتاهی وجود دارد و روزها به سرعت گرم می شود،
یک کود متعادل در اوایل پاییز استفاده کنید یا اگر بهار منطقه شما طولانی و معتدل است،
کود را بعد از گلدهی در زمستان انجام دهید،
در این صورت زعفران فرصت پیدا می کند تا مواد غذایی اضافی را برای تولید اندوخته ی بیشتر کربوهیدرات استفاده کند.
برخی از پیازها ممکن است به گل نروند، در این حالت قبل از اینکه برگها از بین برود آنها را با یک کود مایع متعادل تغذیه کنید تا به گلدهی سال بعد کمک کند.

روش کشت اول:

پیاز های تکی را در گلدانهایی با عرض ۱۵ سانتیمتر و عمق ۲۰ سانتیمتر می توان کاشت.
همچنین ۵ پیاز را می توان در گلدانی با عرض ۳۰ سانتیمتر و عمق ۲۰ سانتیمتر کشت کرد.
دقت کنید که در گلدان بزرگتر حداقل دو سوراخ زهکش برای تخلیه خوب آب وجود داشته باشد.
ابتدا ۵/۲ تا ۵ سانتیمتر کف گلدان را شن یا ماسه درشت بریزید.
بعد از آن گلدان را تا نیمه با خاکی با تخلیه خوب همچون یک قسمت خاک گلدان،
یک قسمت پیت و یک قسمت ماسه درشت پر کنید.
پیاز ها را روی سطح خاک قرار دهید به صورتی که ریشه ها به سمت پایین و سر پیازها به سمت بالا قرار بگیرد.
اگر نمیتوانید که سر و ته پیاز را تشخیص دهید،
آنها را به پهلو بخوابانید تا بعد از ریشه زدن پیاز، گیاه در موقعیت مناسب قرار بگیرد.
فاصله بین پیازها باید ۱۰ تا ۱۵ سانتیمتر و عمق کاشت ۱۰ تا ۱۵ سانتیمتر باشد.
بسیاری از باغبانها عمق ۵ سانتیمتری را توصیه میکنند، در حالی که عمق بیشتر، گلدهی را تضمین می کند.
بعد از کاشت پیازها در پاییز آنها را به اندازه کافی آبیاری کنید، زیرا آبیاری اولیه بسیار مهم است.
در آبیاری زیاده روی نکنید زیرا ممکن است پیازها بپوسد.
اتاقی که شما می خواهید گلدان های زعفران را در آن نگه دارید، باید سرد باشد و دمای آن باید از ۲ تا ۹ درجه تجاوز نکند.
گیاهان شما باید روزانه ۴ تا ۶ ساعت نور خورشید دریافت کنند.
می توانید آنها را در فاصله سه سانتیمتری از پنجره های جنوبی و جنوب غربی قرار دهید.
بعد از گلدهی زمانی که سطح زیری خاک خشک می شود، آبیاری ملایمی در طول زمستان نیاز است.
در حدود ماه های فروردین و اردیبهشت دمای اتاق را تا حدود ۱۰ تا ۲۱ درجه تغییر دهید تا محیط آب و هوایی در طبیعت را شبیه سازی کنید.
دمای بالاتر از ۲۱ درجه برای رشد بهتر است ولی دما نباید از ۲۶ درجه تجاوز کند زیرا
پیاز را به رشد سریعتر تشویق می کند و برگ های دراز و سست و آویزان تولید می کند.
درجه حرارت زیر ۲۱ درجه در تابستان خواب پیاز زعفران را نمی شکند و سبب جلوگیری از گلدهی در پاییز می شود.
آبیاری را در نیمه تابستان متوقف کنید زیرا پیاز ها خواب هستند.
حدود ۶ تا ۸ هفته پس از کاشت در پاییز، گلها ظاهر می شود.
گلدهی حدود ۳ هفته طول می کشد. برگ های چمن مانند و سبز تیره ممکن است با گلها یا بلافاصله بعد از گلدهی ظاهر شوند.
این برگها به تغذیه پیازها و افزایش تعداد پیازها کمک می کنند پس نباید آنها را از بین برد.
گاهی اوقات آنها تا بهار ادامه می یابند ولی به مدت ۸ تا ۱۲ هفته به طور کامل وجود دارند و
بعد از آن کمی یا کاملا خشک می شوند و آثاری از پیاز دیده نمی شود تا وقتی که در پاییز آینده گلها دوباره ظاهر شود.
در سال اول هر پیاز یک تا دو گل تولید می کند و این تعداد در سال سوم به ۸ یا بیشتر افزایش می یابد.
بسته به اندازه پیاز مادری، هر پیاز از ۱ تا ۱۰ پیاز جدید تولید می کند.
هر پیاز بالای ۳۰ گرم در سال دوم به طور متوسط ۶ پیاز جدید تولید می کند و
این افزایش هر سال اتفاق می افتد و پیاز های جدید روی پیاز های قدیمی رشد می کنند و هر سال ۱ تا ۲ سانتیمتر به سطح خاک نزدیک می شوند.
اگر چه زعفران تا ۱۵ سال می تواند زنده بماند ولی توصیه می شود هر چهارسال یا بیشتر،
پیازها را تقسیم و در تعداد بیشتری گلدان یا در فضای بزرگتر کشت کنید یا پیازهای اضافی را به فروش برسانید.

روش کشت دوم:

استفاده از سبدهای میوه و سبدهای شیر برای کاشت زعفران نتایج خوبی به همراه دارد.
ابتدا سبد ها را با پارچه های نبافته نفوذ پذیر بپوشانید و دورلبه  آنها را محکم کنید.
قبل از کاشت پیازها حدود ۱۳ سانتیمتر خاک درون سبد بریزید.
در هر سبد تقریبا ۱۰ تا ۱۱ پیاز با فاصله ۶ سانتیمتر قرار دهید. پیازها را با ۵ تا ۵/۷ سانتیمتر خاک بپوشانید.
در بالای همین خام یک لایه نازک از کمپوست اضاف کنید تا مواد غذایی تدریجا وارد خاک و سبب رشد زعفران شود و
همچنین از رشد علف های هرز جلوگیری کند.
آبیاری اولیه بسیار مهم است زیرا باعث می شود که خواب پیاز بشکند.
شما برای حداقل برداشت برای نیاز خانواده در یک سال به ۵ سبد با این شرایط نیاز دارید که مقدار یک قاشق سوپ خوری پودر زعفران تولید می کند.
به عبارت دیگر از هر ۵۰ تا ۶۰ گل می تواند این مقدار زعفران به دست آورد و
در سالهای بعد به تناسب افزایش تعداد گلهای هر پیاز و افزایش تعداد پیاز این مقدار افزایش می یابد.

مزایای کشت در سبد و گلدان:

آفت مهم زعفران موش و خرگوش است که در کشت جعبه ای می توان از خسارت آنها در امان ماند.
جعبه ها و گلدان ها قابل جابه جایی هستند و می توان آنها را در تابستانهای بارانی به جای سرپوشیده منتقل کرد تا
از پوسیدگی پیازها جلوگیری شود و
همچنین از طریق انتقال آنها به داخل در زمستان های سخت (بعد از اولین یخبندان ملایم و قبل از اینکه زمین به سختی یخ بزند) آنها را از خطر سرمازدگی شدید حفظ کرد.
با این روش به جای یک فصل رشد طولانی ما دو فصل رشد داریم (یا حتی سه تا).
فصل رشد برای کشاورزان بسیار مهم است، زیرا این امر به معنای در آمد چندگانه از همان قطعه زمین است.

روش کشت سوم:

کشت هیدروپونیک زعفران:

در روش هیدروپونیک شما می توانید مواد غذایی پایه و مکمل ها و شرایط محیطی از جمله
دما، نور و رطوبت را دستکاری کنید و از این طریق زعفران با کیفیت تولید کنید.
بهترین اندازه برای پیاز برای کشت هیدروپونیک ۱۵ گرمی است که معمولا بیش از ۵/۲ سانتیمتر قطر دارد.

دو روش برای اجرای روش هیدروپونیک وجود دارد:

در روش اول در یک دوره ۶ هفته ای پیازها خریداری و کشت می شوند، آنها به گل می روند و برداشت انجام و پیازها از بین می رود.
پیاز ها در این روش با تراکم بالا کشت می شوند زیرا آنها رشد نمی کنند و چند برابر نمی شوند.
در این سیستم پیاز با پایه خود در محلول قرار می گیرد و محیط کشت خاصی ندارد.
در این روش ۷۲ زعفران را در ۸ فوت مربع (تقریبا یک سینی کشت ۲۶*۳۶ سانتیمتری)
در بلوک های جوانه زنی ۳ اینچی که از جنس پشم سنگ هستند، کشت می شود.
مواد مغذی با EC 5/1 برای آبیاری استفاده می شود و
هر دفعه بعد از اینکه ۵۰ درصد بلوکها خشک شد، آبیاری مجدد با محلول تازه انجام می شود.
در روش دوم پیازها با تراکم کمتر کشت میشوند و بعد از برداشت در طی چند ماه تا زمان خواب در اواسط تابستان،  رشد می کنند.
در این سیستم به فضای بیشتری نیاز است ولی در عوض به پیاز های بیشتری برای فروش یا گسترش فعالیت و عملکرد بیشتر در سال آینده دست می یابید.
محیط کشت استریل همچون کوکوپیت با مقداری مخلوط پرلیت برای حمایت از گیاه استفاده می شود.
محیط کشت باید کاملا منعطف باشد تا پیاز ها به راحتی شکل بگیرند.
گلدهی در دوره خواب در طول تابستان در داخل خوشه شروع می شود و
هنگامی که رطوبت فراهم می شود و درجه حرارت در پاییز پایین می آید گلها ظاهر می شوند.
شرایط ایده آل برای گلدهی ۱۶ ساعت طول روز با دمای ۵/۱۶ درجه سانتیگراد و دمای ۵/۱۱ درجه سانتیگراد در شب است.
بعد از گلدهی در دمای ۱۵ تا ۱۸ درجه با طول روز ۱۲ تا ۱۴ ساعت نور، برگ ها رشد می کنند و
برای بزرگ شدن و افزایش تعداد پیازها، فتوسنتر انجام می دهند.
EC مواد غذایی در این مرحله ۲/۱ تا ۴/۱ توصیه می شود. (EC کمیتی مربوط به املاح آب است که در کشتهای هیدروپونیک باید اندازه گیری شود)
رشد برگ تا تابستان تا وقتی که پیازهای جوان شروع به توسعه سریع در اطراف پیاز مادری می کنند، ادامه می یابد.
وجود یک سوراخ در اطراف هر گیاه می تواند خیلی زود نشان دهد که پیاز ها توسعه پیدا کرده اند و
می توان آنها را برداشت و خشک کرد و آنها را تا زمان کاشت برای گلدهی سال بعد در محیط خشک و تاریک نگه داری کرد.
یک اتاق رشد در محیط داخلی یا شرایط گلخانه به این معنی است که
گلها از باد، باران، رطوبت اضافه و علف هرز در امان هستند و باعث می شود که گلها با کیفیت بالاتری برداشت شوند.

روش کشت چهارم:

هوا کشت:

در این روش راندمان محصول ۱۰ برابر می شود.
این روش در چین به صورت گسترده در حال انجام است، اما در ایران در ابتدای راه است و نتایج ملموس و دقیقی از این روش ارائه نشده است.
در این روش به پیاز، تخته های چوبی و کولرهای مه پاش نیاز است که مواد غذایی به صورت مه پاشی به پیازها می رسد و آنها را تغذیه می کند.
دما در این محیط ۱۰ تا ۱۵ درجه است.
با این روش ۱۰ هزار متر مربع سطح کشت را می توان در یک محیط ۱۰۰۰ متری اجرا کرد و علاوه بر این می توان چندین بار زعفران کشت کرد.
در این روش گل قبل از ریشه و برگ تولید می شود و قطر کلاله قطورتر، رنگ غلیظ تر و عطر بیشتری دارد.

یک روش عملیاتی در سطح خانگی:

با طبقه بندی در یک فضای ۱۵ متری، می توان سطح کشت ۳۰۰ تا ۵۰۰ متر را فراهم کرد.
برای هر متر مربع ۱ کیلو گرم پیاز نیاز است، پس شما برای این سطح کشت به ۳۰۰ تا ۵۰۰ کیلو پیاز نیاز دارید.
قیمت هر کیلو پیاز از ۷ تا ۵۰ هزار تومان متغیر است.
پس برای خرید پیاز باید مبلغ ۳میلیون تا ۶ میلیون هزینه کنید.
پیاز را در خرداد خریداری کنید و در انبار نگه دارید.
در اول شهریور پیازها را به گلخانه بیاورید و روی تخته های چوبی قرار دهید.
دما و نور و رطوبت مناسب را برای آنها فراهم کنید.
در مهر ماه جوانه زنی اتفاق می افتد. ۲ تا ۳ جوانه را نگه دارید و برای حفظ توان پیاز بقیه را حذف کنید.
برداشت گل در اواخر آبان و اوایل آذر انجام می شود.
بعد از برداشت گل، جوانه های اضافی و زائد را حذف کنید و پیاز ها را به خاک ببرید.
در خرداد پیاز ها را از خاک جدا کنید و در انباری با تهویه مناسب نگه داری کنید.
در شهریور مراحل را دوباره تکرار کنید. با دستکاری رطوبت و دما و نور، در یک سال می توان دو تا چند بار کشت را انجام داد.
به طور متوسط میزان برداشت شما در این سطح کشت می تواند تا ۶۰۰ گرم در سال اول و ۵/۱ کیلو گرم از سال سوم به بعد باشد.

برداشت گل:

 گلدهی پیازها ۶ تا ۸ هفته بعد از کاشت به سرعت رخ می دهد.
در عرض چند هفته ابتدا جوانه های گل ظاهر می شود. گلها طی ۳ تا ۵ روز به طور کامل باز و برای برداشت آماده می شوند.
بهترین زمان برای برداشت گلها اوایل صبح که گلها تازه باز شده اند است.
هر شکوفه گل می بایست با ناخن یا با یک حرکت چرخشی کوچک از پایه گیاه جدا شود.
پس از برداشت گل، بلافاصله کلاله ها باید جدا و خشک شوند، اگر نتوانید در آن لحظه کلاله ها را جدا کنید، آنها را در ظرف در بسته در یخچال نگه دارید.
در داخل هر گل دو یا سه رشته نازک کلاله قرمز وجود دارد که ادویه زعفران را تشکیل می دهد.
سه بساک کوتاه تر و طلایی رنگ هم وجود دارد که جزو ادویه نیستند باید آنها را جدا کرد و دور ریخت.
بهترین راه برای جدا کردن کلاله، حذف همه گلبرگ ها و سپس قیچی کردن رشته های قرمز از پایه است.
سپس باید آنها را خشک کنیم.
در جریان خشک کردن باید به رطوبت ۱۰ درصد برسیم.
خشک کردن می تواند از طریق گذاشتن بر روی یک حوله کاغذی به مدت ۴ تا ۵ روز در یک آون سرد (۱۰ تا ۱۵ درجه سانتیگراد)
یا ۳ ساعت در خشک کن خانگی میوه با دمای ۴۸ درجه سانتیگراد انجام شود.
روشن بودن رنگ در نتیجه خشک کردن سریع با درجه حرارت بالا امکان پذیر است.
عطر و بوی کلاله های تازه زیاد  نیست و در نتیجه خشک کردن، عطر و طعم اصلی زعفران به دست می آید.
عملکرد زعفران از ۲ تا ۵/۲ تن در هکتار در مراکش تا ۲۹ کیلوگرم در هکتار در اسپانیا متغیر است.
پس میتوان با روش های نوین کشت و با مقداری پشت کار در کشت زعفران موفق بود و به عنوان یک منبع درآمد خانگی با آن فکر کرد.
*گرداوری شده توسط تحریریه بیشه، هرگونه کپی برداری بدون ذکر منبع شرعا حرام و پیگرد قانونی خواهد داشت*

اخبار مرتبط